:~$ newsletter --subscribe
cat ~/artykuly/programowanie/instrukcja-warunkowa-if-then-else.md

Instrukcja warunkowa (IF-THEN-ELSE)

Instrukcja warunkowa IF (jeżeli), jest bardzo często wykorzystywana przez programistów. Dzięki temu elementowi języka Pascal, możemy na przykład dorobić zabezpieczenie w naszym poprzednim programie, które uniemożliwi dzielenie przez 0, a to tylko jedno z możliwych zastosowań.

Ogólna składnia instrukcji warunkowej IF wygląda tak (wersja skrócona):

pascal
IF (warunek) THEN instrukcja-1;

Oraz druga wersja (dłuższa):

pascal
IF (warunek) THEN instrukcja-1 ELSE instrukcja-2; {UWAGA! - po instrukcji-1 nie ma średnika, ponieważ to nie jest koniec IF'a}

Zasada działania powyższego kodu jest bardzo prosta. „Instrukcja-1” zostanie wykonana tylko wtedy, kiedy podany warunek zwróci true (tzn. będzie prawdziwy np. 2 > 1). Natomiast w drugiej wersji (dłuższej), jest taka różnica, że w wypadku, gdy podany warunek zwróci false (tzn. będzie nieprawdziwy np. 2 < 1), to zostanie wykonana „Instrukcja-2„.

pascal
IF (2 > 1) THEN wykonaj jeżeli prawda;
pascal
IF (2 > 1) THEN wykonaj jeżeli prawda ELSE wykonaj jeżeli fałsz;

Jeżeli kod po słowie THEN lub ELSE, będzie zawierał kilka funkcji tzn. będzie bardziej złożony należy go wtedy zamknąć w tzw. klamry (BEGIN i END;):

pascal
IF (1 > 0) THEN
BEGIN
     instrukcja-1;
     instrukcja-2;
END {UWAGA! - TU NIE MA ŚREDNIKA PONIEWAŻ TO NIE JEST KONIEC INSTRUKCJI IF}
ELSE
    BEGIN
        instrukcja-3;
        instrukcja-4;
    END; {UWAGA! - TUTAJ JEST ŚREDNIK PONIEWAŻ ZAKOŃCZYŁA SIĘ INSTRUKCJA IF}

Wróćmy teraz do naszego programu, który dzieli liczby:

pascal
program kalkulator;
    uses crt;
    var
        liczba1,liczba2,wynikDodawania,wynikOdejmowania,wynikDzielenia,wynikMnozenia:integer;
    begin
        ClrScr; {czyścimy ekran}
        write('Podaj pierwszą liczbę: ');
        readln(liczba1);
        write('Podaj drugą liczbę: ');
        readln(liczba2);
        wynikDodawania := liczba1 + liczba2; { dodawanie }
        wynikOdejmowania := liczba1 - liczba2; { odejmowanie }
        wynikDzielenia := liczba1 div liczba2; { dzielenie całkowite - pamiętaj, że nie można dzielić przez 0! }
        wynikMnozenia := liczba1 * liczba2; { mnożenie }
        writeln('Wynik dodawania: ', wynikDodawania);
        writeln('Wynik odejmowania: ', wynikOdejmowania);
        writeln('Wynik dzielenia: ', wynikDzielenia);
        write('Wynik mnożenia: ', wynikMnozenia);
        repeat until keyPressed; {oczekujemy na wciśnięcie przycisku}
end.

Musimy w nim zastosować instrukcję warunkową, która sprawdzi czy zmienna – „liczba2„, która jest dzielnikiem jest różna od 0.

pascal
program kalkulator;
    uses crt;
    var
        liczba1,liczba2,wynikDodawania,wynikOdejmowania,wynikDzielenia,wynikMnozenia:integer;
    begin
        ClrScr; {czyścimy ekran}
        write('Podaj pierwszą liczbę: ');
        readln(liczba1);
        write('Podaj drugą liczbę: ');
        readln(liczba2);
        wynikDodawania := liczba1 + liczba2; { dodawanie }
        wynikOdejmowania := liczba1 - liczba2; { odejmowanie }

        {INSTRUKCJA IF}
        if (liczba2 <> 0) THEN {sprawdzamy czy dzielnik jest różny od 0}
            wynikDzielenia := liczba1 div liczba2 {UWAGA! - tu nie ma średnika bo to nie jest koniec instrukcji IF}
        ELSE writeln('Nie można dzielić przez 0!'); {koniec IF}
        {KONIEC IF'a}

        wynikMnozenia := liczba1 * liczba2; { mnożenie }
        writeln('Wynik dodawania: ', wynikDodawania);
        writeln('Wynik odejmowania: ', wynikOdejmowania);
        writeln('Wynik dzielenia: ', wynikDzielenia);
        write('Wynik mnożenia: ', wynikMnozenia);
        repeat until keyPressed; {oczekujemy na wciśnięcie przycisku}
end.

Teraz po wprowadzeniu drobnych modyfikacji, program został zabezpieczony przed dzieleniem przez 0.

Instrukcję warunkową IF jak każdą inną instrukcję można również zagnieżdżać:

pascal
if warunek-1 then instrukcja-1 {pamiętaj o...}
     else     {...braku średnika!}
         if warunek-2 then {...oraz wcięciach}
               instrukcja-2 {a to już tyczy się drugiego IF'a}
          else
               {itd........}

Drabinka warunków: else if

Gdy możliwości jest więcej niż dwie, warunki łączymy w drabinkę. Pascal pozwala pisać else if bez dodatkowych bloków begin-end:

pascal
if ocena >= 90 then
    Writeln('Bardzo dobry')
else if ocena >= 75 then
    Writeln('Dobry')
else if ocena >= 50 then
    Writeln('Dostateczny')
else
    Writeln('Niedostateczny');

Warunki sprawdzane są od góry i wygrywa PIERWSZY prawdziwy, dlatego kolejność ma znaczenie: zaczynamy od najostrzejszego progu.

Klasyczny błąd Pascala: średnik przed else

Najczęstsza pomyłka początkujących w tym języku. Średnik KOŃCZY instrukcję if, więc postawiony przed else odcina go od warunku i kompilator zgłasza błąd:

pascal
if a > 0 then
    Writeln('dodatnia');   { <- ten srednik psuje program }
else
    Writeln('niedodatnia');

if a > 0 then
    Writeln('dodatnia')    { poprawnie: bez srednika przed else }
else
    Writeln('niedodatnia');

Kilka instrukcji pod warunkiem: begin i end

Po then lub else może stać tylko JEDNA instrukcja. Gdy potrzebujemy kilku, spinamy je w blok begin-end:

pascal
if b <> 0 then
begin
    wynik := a / b;
    Writeln('Wynik: ', wynik:4:2);
end
else
    Writeln('Nie dziel przez zero!');

Bez begin-end pod warunek podpięłaby się tylko pierwsza linia, a druga wykonywałaby się ZAWSZE, co bywa źródłem trudnych do zauważenia błędów. Ta sama konstrukcja występuje w niemal każdym języku: w C++ rolę begin-end pełnią nawiasy klamrowe, a odpowiednik if-else opisany tu dla Pascala działa identycznie, tylko z warunkiem w nawiasach okrągłych.